"Ermənistandan son deportasiya zamanı on minlərlə Qərbi azərbaycanlı ölkəmizin müxtəlif bölgələrinə yerləşdirilib. Onların əksəriyyəti Ermənistan - Azərbaycan münaqişəsi zamanı Xocalıda soyqırıma məruz qalıb, torpaqlar uğrunda gedən savaşda şəhid olub və əsir düşüb. Qərbi Azərbaycan torpaqlarının bizim olduğunu sübut etmək üçün bir sıra addımların atılması vacib xarakter daşıyır. Məsələn, əvvəlcə şəxsiyyəti təsdiq edən sənədlərdə Ermənistanda dünyaya gələn insanların doğum yeri kimi göstərilən yerdə həmin ad silinməli, orada Qərbi Azərbaycan və ya Azərbaycan Respublikası ilə bağlı qeyd öz əksini tapmalıdır. Yalnız bu yolla dünya ictimaiyyətinə o torpaqların bizlərə məxsus olduğunu göstərə bilərik. Bunun üçün ilkin növbədə Qərbi Azərbaycandan olan ziyalılar bir araya gəlib həmin yerlərin hər bir mahalının sakinlərinin yenidən dəqiq siyahısını hazırlamalı, hazırlanan siyahını beynəlxalq təşkilatlara təqdim etməlidirlər. Daha sonra isə Qərbi Azərbaycanın status məsələsini beynəlxalq qurumların qarşısında qaldıra bilərik". Bu fikirlər dünən "Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım" Assosiasiyası və "Azərbaycanda Miqrant və Məcburi Köçkünlərin Hüquqlarının Müdafiəsi" İctimai Birliyinin "Qərbi Azərbaycanda - indiki Ermənistanda azərbaycanlılara qarşı soyqırım siyasəti və erməni vandalizmi" mövzusunda keçirdiyi dəyirmi masada səsləndirilib. AMMKHM - İctimai Birliyinin sədri Nadir Abdullayev Ermənistan adlanan dövlətin ərazilərinin qədim Qərbi Azərbaycan torpaqları olduğu çağdaş dünyada açılıb - ağardılmasa da, tarixi sənədlər, müvafiq xəritələr bunun danılmaz fakt olduğunu ortaya qoyduğunu deyib. Həmin ərazidə mövcud olmuş saysız - hesabsız yeraltı və yerüstü maddi-mədəniyyət nümunələri - qədim yaşayış məskənləri, nekropollar, qalalar, saraylar, karvansaralar, körpülər, at-qoç heykəlləri, məbəd, məscid, pir və sair müqəddəs inanc yerləri, qayaüstü və qəbirüstü təsvirlər bunu bir daha təsdiqləyir. Bu faktların az əhəmiyyət daşımadığını deyən birlik sədri onu da bildirib ki, hətta erməni əsilli tarixçi Oqanes Şahhatunun "Ermənistan Sovet Ensiklopediyası"nın 571-ci səhifəsində yerləşdirilmiş siyahısında da əksini tapdığı kimi, 1410-cu ildən ta Çar Rusiyasının Zaqafqaziya xanlıqlarını öz tabeliyinə keçirməsinə qədər, yəni 1827-ci ilədək İrəvan xanlığına müsəlmanlar başçılıq etmişlər. "Qolos Karabaxa" qəzetinin baş redaktoru Qədir Nəsirov Azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycandan sıxışdırılıb çıxarılması prosesinin ermənilərin Cənubi Qafqazda məskunlaşmasından bəri bütün dövrlərdə baş verdiyini xatırladıb. Kütləvi formada bu aksiyalar 1905-1920-ci, 1948-1950-ci və 1988-1992-ci illərdə həyata keçirilib. Tədqiqatçı - publisist Sənubər Sarallı, MQF Diaspora Mərkəzinin rəhbəri Rauf Zeyni, "Deportasiya" İctimai Birliyinin sədri Hafiz Təmirov və digər çıxışçılar məruzələrində bildiriblər ki, təkcə 1917-ci ilin dekabrından 1918-ci ilin iyununa qədər erməni silahlı quldur dəstələri tərəfindən 200-dən artıq Azərbaycan kəndi dağıdılıb və yandırılıb, yüzlərlə günahsız insan qətlə yetirilib. Sürməli, İrəvan, Eçmiadzin, Şərurdan 100 mindən artıq azərbaycanlı doğma yerlərini tərk etməyə məcbur edilib. 1919-cu ildə İrəvan quberniyasında 88 kənd viran qoyulub, 1920 ev yandırılıb və 131 970 nəfər vəhşicəsinə öldürülüb. 1919-1920-ci illər ərzində 23 rayondan 228 254 nəfər azərbaycanlı deportasiyaya məruz qalıb. 1948-1950-ci illərdəki hadisələr zamanı 8110 ailə, yaxud 100 min nəfərdən çox adam zorla yurd-yuvasından qovulub. 1988-ci ildən Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olan Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi uğrunda başlanmış və sonradan uzunmüddətli və qanlı-qadalı müharibəyə çevrilən erməni "hərəkatı" zamanı Qərbi Azərbaycanda - indiki Ermənistanda yerli azərbaycanlı əhalinin deportasiyası kütləvi döymə, qətlə yetirmə, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ilə müşayiət olunurdu. Hadisələr zamanı tərkibində qadın, uşaq, ahıl olmaqla 220 günahsız insan öldürüldü, 6 min ev yandırıldı və 25 min ev mənimsənildi. Azərbaycanlıların son deportasiyası zamanı 260 kənd tamamilə boşaldılmışdı ki, bunlardan 171-i sırf Azərbaycan kəndləri, qalanları isə azərbaycanlıların ermənilərlə birgə yaşadıqları yaşayış məntəqələri idi. İndiki Ermənistanın 34 rayonunun böyük əksərinin Azərbaycan adı dəyişdirilib. Qəmərli - Artaşat, Arpaçay -Axuryan, Vedi - Ararat, Kəvər - Kamo, Mehri - Meğri, Zəngibasar - Masis, beləliklə mənaca Azərbaycan anlamını verən bütün kənd adları dəyişikliyə məruz qalıb. Qədim Azərbaycan torpağı olan Qərbi Azərbaycan ərazisi tarixi, mədəni, dini, memarlıq abidələri ilə zəngin bir bölgədir. İndi həmin abidələr tamamilə dağıdılıb, salamat qalanları da erməniləşdirilib. Sonda tədbir iştirakçıları tərəfindən mövzu ilə bağlı BMT, YUNESCO və Avropa Şurasına ünvanlanmış müraciət qəbul olunub. |
1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı dəstələri SSRİ dövründə Xankəndi (Stepanakert) şəhərində yerləşdirilmiş 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməkliyi ilə Xocalı şəhərini zəbt etdilər. Hücumdan əvvəl, fevralın 25-i axşam çağından şəhər toplardan və ağır zirehli texnikadan şiddətli atəşə tutulmağa başlamışdır. Nəticədə şəhərdə yanğınlar baş vermiş və fevralın 26-ı səhər saat 5 radələrində şəhər tam alova bürünmüşdür. Belə bir vəziyyətdə, erməni əhatəsində olan şəhərdə qalmış təqribən 2500 nəfər əhali yaxınlıqdakı azərbaycanlılar məskunlaşmış Ağdam rayonunun mərkəzinə çatmaq ümidi ilə şəhəri tərk etməyə məcbur olmuşdur. Ancaq bu niyyət baş tutmadı. Şəhəri yerlə yeksan etmiş erməni silahlı dəstələri və motoatıcı alayın hərbiçiləri dinc əhaliyə divan tutdular. 
